Er zijn gelukkig geen starre regels voor wat betreft de manier waarop iemand Een Cursus in Wonderen leest en doet. De één snuffelt er wat aan en laat het daarbij, terwijl een ander elke dag probeert de werkboekles zo goed mogelijk te doen. Toch meen ik dat het nuttig kan zijn om te wijzen op twee manieren van omgaan met de cursus die, in mijn beleving, niet erg behulpzaam zijn. Ik zet ze hieronder kort uiteen en hoop hiermee wat handvatten te bieden om ook bepaalde FB‑berichten over ECIW op waarde te schatten.

Deze twee minder handige invalshoeken kunnen worden gezien als twee uitersten in de benadering van de cursus. Bij het eerste uiterste ontkent men onze huidige perceptie, ofwel datgene wat wij nu als werkelijkheid beleven. Bij het andere uiterste ontkent men juist de radicaliteit van ECIW waar het zijn visie op de werkelijkheid betreft.

De ontkenning van onze huidige perceptie

De cursus stelt dat de wereld zoals wij die beleven ten diepste niet echt is, maar een droom die zich afspeelt in de denkgeest. Wat er vervolgens kan gebeuren, is dat men meent dat het zinvol is om de narigheid die zich in die droom voordoet te ontkennen. Men stelt dan dat pijn, lijden, kwetsbaarheid, onrecht, angst en schuld niet echt zijn en dus niet serieus genomen hoeven te worden. Dit kan niet alleen bizar overkomen op buitenstaanders, maar is ook voor serieuze cursusstudenten vaak een harde noot om te kraken.

Het sleutelwoord hier is perceptie. Want hoewel Jezus ons vertelt dat we dromen en dat de droom ten diepste niet echt is, komt hij ons tegemoet op het niveau van onze perceptie en raadt hij ons aan om deze perceptie – onze beleving – wel degelijk serieus te nemen. Wij ervaren immers al die genoemde narigheid. Hoewel we als studenten van de cursus mogen weten dat we dromen, wordt ons niet gevraagd het feit dat we dromen te ontkennen. Jezus legt uit dat we met het ontkennen van de droom tevens de macht van de denkgeest ontkennen, en dat is niet behulpzaam.

Als we narigheid ervaren, is het goed om die ervaring te erkennen:
“Ja, ik erken dat ik pijn, angst, kwetsbaarheid, schuld et cetera ervaar.”

Deze erkenning is minstens zo belangrijk in het contact met onze medemens in nood. Dus niet:
“Welnee joh, onzin: je bent geen lichaam, dus je kunt niet lijden.”
Maar wel:
“Ik erken – en herken – de ervaring van pijn, angst en lijden.”

En dit brengt ons direct bij het andere uiterste.

De ontkenning van de radicaliteit van de cursus

Bovengenoemde erkenning van onze perceptie en van onze ervaring van ellende moet echter ook weer niet zo ver gaan dat we weigeren om verder te kijken dan deze ervaring. De hele cursus is er juist op gericht ons de ogen te openen en ons een nieuwe ervaring aan te bieden, een ervaring die wezenlijk verschilt van ons gebruikelijke gevoel van kwetsbaarheid en sterfelijkheid.

Er klinken soms stemmen die sterk benadrukken dat onze huidige perceptie de ultieme waarheid vertegenwoordigt. Daarbij wordt gesteld dat we daadwerkelijk lichamelijke wezens zijn die onderworpen zijn aan de wetten van de wereld die we zien. In zo’n benadering worden we in feite gezien als slachtoffers van de wereld die we waarnemen – een uitgangspunt dat haaks staat op wat Jezus ons in de cursus probeert duidelijk te maken.

Dit vraagt om helder onderscheid: we hoeven onze perceptie niet te ontkennen, maar we dienen haar ook niet tot ultieme waarheid te verheffen. Dat is balanceren op het scherpst van de snede, maar wel een essentiële beweging.

Hier valt veel meer over te zeggen, maar ik wil proberen om, zoals gezegd, enkele praktische handvatten aan te reiken om uitspraken over de cursus beter te kunnen duiden.

• Wanneer een schrijver doorschiet in het eerste uiterste en onze menselijke perceptie ontkent, dan riekt dit naar spirituele bypass. Dat is zelden behulpzaam en komt soms zelfs tamelijk wreed over.
• Maar ook doorschieten in het andere uiterste is onhandig: het verheffen van onze perceptie van ellende tot ultieme waarheid, waarbij ECIW hooguit wordt gebruikt om het “gewone leven” wat draaglijker te maken. In zo’n benadering verliest de cursus zijn scherpte en krijgt hij iets van een spruitjeslucht.

Dat gebeurt met name wanneer de zogenaamde onheilige drie‑eenheid van zonde, schuld en angst als werkelijkheid wordt beschouwd: wanneer geloof wordt gehecht aan de ultieme echtheid van zondige en schuldige medemensen en aan de kwetsbaarheid van ons leven als hoogste waarheid. In dat geval wordt de cursus te klein gemaakt en wordt zijn radicaliteit tekortgedaan. Ook wanneer er nauwelijks nog wordt gesproken over Liefde, God, Heilige Geest, Jezus, verlossing, vergeving, schepping en het wonder, is de kans groot dat men spreekt vanuit een geloof in de echtheid van de eigen percepties, en daarmee de radicaliteit – en het goede nieuws – van de cursus afwijst.

Hopelijk helpen deze overwegingen om op een gebalanceerde manier met onze geliefde cursus om te gaan. Dat balanceren vraagt geen scherp oordeel, maar juist zachtheid voor onszelf en voor elkaar, juist daar waar oude overtuigingen nog hardnekkig lijken. En bovenal vraagt het de bereidheid om ons te laten leiden, niet door onze eigen conclusies, maar door die stille innerlijke stem die de cursus de Heilige Geest noemt. In dat luisteren krijgen zowel onze ervaring als de radicale belofte van ECIW hun rechtmatige plaats.

Hartegroet,
Simon

Een koan komt uit het Zenboeddhisme en is een korte, vaak raadselachtige uitspraak of vraag die niet bedoeld is om logisch te beantwoorden, maar om het denken juist even vast te laten lopen. Het doel is niet om het rationele verstand te vernederen, maar om het te laten rusten, zodat er ruimte ontstaat voor een directer, intuïtief inzicht—een vorm van weten die niet via redeneren tot stand komt. Koans worden gebruikt in meditatie en begeleiding, waarbij de leerling zich met de vraag bezighoudt totdat er een innerlijke verschuiving optreedt. Een bekend voorbeeld is: “Wat is het geluid van één klappende hand?” Logisch gezien is dit niet te beantwoorden—klappen veronderstelt immers twee handen. Precies daarin zit de werking: het verstand zoekt een oplossing, vindt die niet en loopt vast. Als je de vraag blijft toelaten zonder haar te willen oplossen, kan er een moment ontstaan waarin niet zozeer het antwoord verschijnt, maar de manier van ervaren zelf verschuift.

Op een vergelijkbare manier kan ook Een Cursus in Wonderen functioneren. Daarin staat bijvoorbeeld de stelling: “Niets werkelijks kan bedreigd worden.” Voor ons gewone waarnemen voelt dat onwaar—alles lijkt immers kwetsbaar en vergankelijk. De spanning tussen de uitspraak en onze ervaring werkt als een soort koan: het denken probeert haar passend te maken binnen zijn eigen kader, maar vindt geen ingang. Wanneer je zo’n zin niet meteen wegredeneert maar er een tijd mee blijft, ontstaat er iets vergelijkbaars als bij de koan: geen sluitend antwoord, maar een opening. In de taal van de Cursus betekent dat dat er ruimte komt voor een andere interpretatie—geen conclusie van het denken, maar een stille correctie van waarneming.

Zodra je de uitspraak toch rationeel probeert te ontrafelen, ontstaat er spanning. Het denken protesteert—“dit kan toch niet waar zijn?”—en raakt verstrikt in zijn eigen pogingen om grip te krijgen. Die ervaring van vastlopen, soms vergezeld van weerstand of irritatie, is niet zozeer een probleem, maar eerder een aanwijzing dat het gebruikelijke denkkader zijn grens bereikt. Precies daar wordt een andere kwaliteit aangesproken: bereidwilligheid. Niet om te begrijpen, maar om te onderzoeken en de ervaring toe te laten. Die openheid richt zich niet op het eigen denken, maar op de leiding van de Heilige Geest—de innerlijke stem voor liefde en waarheid zoals onderwezen door Jezus Christus. Waar het denken vastloopt, kan deze bereidheid ruimte maken voor een andere manier van zien.

Het wonder in Een Cursus in Wonderen heeft daarin twee onlosmakelijke aspecten die samen één beweging vormen. Enerzijds is er het ontregelende element dat de zekerheden van het ego ondermijnt en het denken zijn grenzen laat ervaren, vergelijkbaar met een koan. Anderzijds is er de uitnodiging tot een daadwerkelijke verschuiving: het toelaten van een andere interpretatie die leidt van angst naar liefde en van oordeel naar vergeving. De Cursus blijft dus niet bij het openbreken alleen, maar wijst ook een duidelijke richting, waardoor het proces niet eindigt in leegte maar in een herinterpretatie van wat wordt waargenomen.

Vanuit dit perspectief wordt ook duidelijk waarom een strikt rationele houding—“eerst begrijpen, dan vertrouwen”—een blokkade vormt. Ze houdt de controle bij het ego en sluit de deur voor de correctie waar de Cursus op wijst. In het Nieuwe Testament zegt Jezus Christus: “Uw geloof heeft u behouden.” Daarmee wordt niet verwezen naar een intellectuele overtuiging, maar naar een innerlijke openheid waardoor die verschuiving in waarneming kan plaatsvinden. Tegelijk wordt zichtbaar waarom zowel eindeloos analyseren als het ongemak relativeren uiteindelijk weinig helpt: in beide gevallen blijft het bestaande denkkader intact.

De uitnodiging ligt daarom in een middenweg die eenvoudig klinkt maar niet altijd gemakkelijk is: het ongemak niet wegredeneren, maar het ook niet vermijden; het serieus nemen zonder het direct op te lossen. In die open en soms schurende ruimte kan de verschuiving plaatsvinden van eigen interpretatie naar de visie van de Heilige Geest. Misschien vraagt dat uiteindelijk om iets heel eenvoudigs: liefdevol geduld en de bereidheid om, voorbij het zoeken naar een beter antwoord, stil te worden en anders te leren zien.

Over het ontstaan van het ik, de illusie van dualiteit en de mogelijkheid van een nieuwe wereld

Er lijkt een moment te zijn waarop alles begint. Niet in de tijd zoals wij die kennen, maar in de ervaring. Het is het moment waarop het gevoel opkomt: “ik ben er.” Op zichzelf lijkt dat onschuldig, misschien zelfs vanzelfsprekend. Maar bijna gelijktijdig verschijnt er iets anders — een subtiel gevoel van gemis. Alsof het bestaan zelf onmiddellijk gepaard gaat met een tekort. En met dat tekort begint de zoektocht.

Wat gezocht wordt, blijft vaak onduidelijk, maar de beweging is herkenbaar: ergens moet iets zijn dat dit gevoel van onvolledigheid kan opheffen. In de taal van Een Cursus in Wonderen wordt dit mechanisme samengevat in een paradoxaal motto: “zoek en vind niet.” Want het “ik” dat zoekt, is niet iemand die iets mist — het ís het gevoel van gemis zelf. De zoektocht bevestigt zo voortdurend haar eigen uitgangspunt.

Met het ontstaan van dit ik-gevoel verschijnt ook bewustzijn zoals wij dat kennen. Er is nu iemand die ervaart, en iets dat ervaren wordt. Daarmee lijkt de scheiding een feit — of beter gezegd: een overtuiging. Waar ervaring is, lijkt altijd een ervaarder tegenover het ervarene te staan. In Een Cursus in Wonderen wordt dit gezien als het domein van perceptie, in tegenstelling tot Kennis, waarin geen onderscheid bestaat tussen kenner en gekende. Bewustzijn, hoe vertrouwd ook, blijkt daarmee niet het hoogste, maar juist het begin van dualiteit.

Binnen deze dualiteit probeert het ik zichzelf te overstijgen. Het zoekt naar waarheid, naar vervulling, naar een uitweg uit zijn eigen onrust. Maar daarin schuilt een fundamentele onmogelijkheid. De zoeker kan zichzelf niet bevrijden, omdat hij deel uitmaakt van het probleem dat hij probeert op te lossen. Het is als iemand die zichzelf aan zijn eigen haren uit het moeras wil trekken. In die zin kan gezegd worden dat het ik slechts één ding werkelijk doet: het bevestigt zijn eigen afgescheidenheid. Dat is de diepere betekenis van het inzicht dat wij alleen onszelf kunnen “kruisigen” — niet als straf, maar als voortdurende bevestiging van een identiteit die op afscheiding gebaseerd is.

Tegenover deze dynamiek staat een andere, moeilijker te vatten werkelijkheid. Volgens Een Cursus in Wonderen zijn wij ten diepste geen afzonderlijke wezens die de wereld waarnemen, maar liefde die zichzelf kent. Niet via een proces van waarneming of denken, maar direct, zonder afstand. In deze vorm van kennen vallen subject en object samen. Er is geen “ik” dat iets ervaart, en geen “ander” dat ervaren wordt. Wat wij als wereld kennen, lijkt op te rijzen binnen deze grond, maar verandert haar niet.

De vraag hoe die wereld dan verschijnt, heeft in verschillende tradities uiteenlopende beelden opgeroepen. Soms wordt gesproken over een scheppende denkgeest, of — in gnostische taal — een demiurg. Ook in het Bijbelboek Job klinkt een echo van deze thematiek, wanneer God vraagt: “Waar was jij toen ik hemel en aarde schiep?” Vanuit een symbolisch perspectief zou men kunnen zeggen dat hier niet een externe God spreekt tot een mens, maar dat het diepere Zelf het beperkte ik bevraagt. De Zoon die zichzelf herinnert, stelt de vraag aan de Zoon die zich vergeten is.

Wat als die wereld van ervaring niet zozeer moet verdwijnen, maar anders gezien kan worden? Een Cursus in Wonderen zelf wijst al in die richting wanneer zij spreekt over de werkelijke wereld — een wereld die nog steeds wordt waargenomen, maar waarin de betekenis volledig is getransformeerd. Het lichaam, ooit middel tot bevestiging van afscheiding, wordt dan een neutraal communicatiemiddel. Relaties, ooit toneel van projectie, worden heilige relaties.

De droom blijft in zekere zin bestaan, maar verandert van karakter. Het wordt wat de cursus een gelukkige droom noemt: een wereld zonder slachtofferschap, zonder schuld, zonder de noodzaak om iets te zoeken dat ontbreekt.

In dat licht kan ook verlangen opnieuw begrepen worden. Wat eerst een uitdrukking leek van gemis, kan verschuiven naar een beweging van expressie. Niet langer gedreven door tekort, maar als een zachte impuls om te delen, te scheppen, te communiceren. Een Cursus van Liefde geeft woorden aan deze ervaring en spreekt over een creatieve spanning — niet als conflict, maar als levendige dynamiek binnen eenheid.

Zo bezien spreken beide cursussen niet elkaar tegen, maar bewegen zij langs dezelfde lijn. Waar Een Cursus in Wonderen de vergissing corrigeert en de weg opent naar de gelukkige droom, beschrijft Een Cursus van Liefde hoe het is om binnen die getransformeerde ervaring te leven — niet als zoeker, maar als deelnemer aan een werkelijkheid die haar dreiging heeft verloren.

Juist hier ligt echter een subtiel gevaar. Want het inzicht dat men niet langer gelooft in afscheiding kan gemakkelijk omslaan in een gevoel van bijzonderheid. Het idee “ik zie iets wat anderen niet zien” herintroduceert precies datgene wat doorzien leek: afscheiding. Een Cursus in Wonderen noemt dit speciaalheid — de neiging om zichzelf een uitzonderlijke positie toe te kennen. Daarmee wordt de oude dynamiek in een nieuwe vorm voortgezet.

Toch is er steeds opnieuw een moment waarop iets anders mogelijk is. Een ogenblik waarin de geboorte van het ik als zoeker zichtbaar wordt, nog voordat het volledig is vastgezet. In dat moment kan er een andere keuze worden gemaakt. Niet door het ik zelf, maar als een verschuiving in waarneming — een herinnering die opkomt zonder dat zij gezocht is. In de taal van Een Cursus in Wonderen is dit de stem van de Heilige Geest: een zachte correctie, een herinterpretatie van wat lijkt te gebeuren.

Wat daaruit voortkomt, is geen ontsnapping uit de wereld, maar een andere manier van erin zijn. Het leven blijft zich ontvouwen in tijd en ervaring, maar zonder de zwaarte van identificatie. Wat eerst als bewijs van afscheiding werd gezien, wordt nu middel tot communicatie en herkenning.

Misschien is dat uiteindelijk waar het op neerkomt. Niet het beëindigen van de droom, maar het doorzien ervan. Niet het verdwijnen van ervaring, maar het verdwijnen van het geloof dat ervaring ons scheidt van wat wij zijn.

Leven in de droom — zonder erin te geloven.

Broeders en zusters die worstelen met Een Cursus in Wonderen (ECIW) vallen dikwijls over het verschil tussen wat we zelf ervaren en de metafysica (een visie op de werkelijkheid) van de cursus. Die worsteling is makkelijk te illustreren aan de hand van de samenvatting van ECIW:

Niets werkelijks kan bedreigd worden,
Niets onwerkelijks bestaat.
Hierin ligt de vrede van God.

Onze ervaring is totaal anders. De hele wereld kan bedreigd worden: het klimaat, het milieu, de vrede, onze gezondheid, enzovoort. Dat staat toch als een paal boven water? Is dit niet inherent aan onze menselijkheid? Is dit niet wat we waarnemen met onze zintuigen?

Jezus ontkent dit helemaal niet en bevestigt dat dit inderdaad onze perceptie is. Dit woord, perceptie, speelt een centrale rol in de cursus en het is verhelderend om hier even goed bij stil te staan. Het laat zich als volgt omschrijven:

Perceptie is het proces waarbij we zintuiglijke informatie waarnemen en interpreteren; het bepaalt hoe we de werkelijkheid ervaren en begrijpen. Het omvat niet alleen wat we zien, horen of voelen, maar ook hoe we deze indrukken verwerken en er betekenis aan geven. Daardoor kan perceptie per persoon verschillen, onder meer door ervaringen, verwachtingen en overtuigingen.

ECIW haakt op radicale wijze aan bij wat we uit ervaring eigenlijk ook wel weten: wat we menen te zien (onze perceptie) wordt, ten minste voor een groot deel, bepaald door onze overtuigingen en verwachtingen. Als we bang zijn voor slangen, zien we in een opgerold stuk touw al snel een slang. Of, meer psychologisch gesteld: als we denken dat iedereen ons minacht, kunnen we zelfs een goed bedoelde uitspraak totaal verkeerd opvatten. Dit wordt al snel een zichzelf versterkend mechanisme; onze ervaringen worden negatief en daardoor worden ook onze verwachtingen en overtuigingen steeds somberder. Dit is de bekende “self-fulfilling prophecy” (zelfvervullende voorspelling).

Jezus voert dit in ECIW zeer ver door en stelt dat onze perceptie niet een klein beetje de plank misslaat, maar totaal. Hij legt uit dat onze basisovertuiging onjuist is. Die luidt: “Ik kan mezelf los denken van God, de Bron, Liefde.” Ofwel: we geloven in afgescheidenheid. Deze diepe overtuiging, deze vergissing, kleurt al onze ervaringen. Dat gaat ontstellend ver. Jezus stelt dat onze hele perceptie van lichamelijkheid—en van een wereld die los van God bestaat en die we als bedreigend ervaren—een verkeerde interpretatie is: een projectie binnen onze geest. In feite zegt hij: “we beelden het ons maar in.”

Hoewel dit volgens Jezus dus de ultieme waarheid is, blijkt het niet behulpzaam om dit plompverloren tegen onszelf te zeggen als we lijden. En het wordt nog pijnlijker als we het onze dierbaren in nood voor de voeten werpen: “ach, we dromen alleen maar; dit gebeurt niet echt.”

Net zoals het mogelijk is om ECIW samen te vatten, lukt dat Jezus ook met de Bijbel als de discipelen hem vragen naar het grootste gebod. Dat gebod kunnen we zien als de belangrijkste tip om ons zo snel mogelijk weer verbonden te voelen met onze Bron, met God, met Liefde. Jezus stelt:

Je zult de Heer, uw God, liefhebben met geheel uw hart, met geheel uw ziel en met geheel uw verstand. En het tweede gebod daaraan gelijk: u zult uw naaste liefhebben als uzelf.

Waar de ECIW-samenvatting vooral ons denken aanspreekt, richt het grote gebod zich direct tot ons hart. Ook dit is een radicale en diepe waarheid. Maar ook hiervoor geldt dat het gewoonlijk geen quick fix biedt. We hoeven maar te denken aan een Palestijnse vader die zijn gedode dochtertje draagt, aan wie we zouden zeggen dat hij de bommenwerper moet vergeven. Ook dan voelen we hoe onmenselijk dat klinkt.

Omdat deze onversneden waarheden voor de meesten van ons te groot zijn, te heftig, neemt Jezus de moeite om ons stapje voor stapje te begeleiden op weg naar deze ultieme inzichten. Daarom zijn Bijbel, ECIW en ECvL zulke dikke boeken. Al die uitleg, al die oefeningen en al die woorden komen voort uit begrip en liefde.

We kunnen hier iets van leren in de omgang met onszelf en vooral met anderen. Het is niet altijd—misschien zelfs meestal niet—helpzaam om te grossieren in radicale waarheden. Het “ach, het is allemaal illusie” of “liefde is het antwoord” is prachtig en waar, en het mag voor onszelf een baken zijn: een steunpunt waar we steeds naar terugkeren, een grondhouding. We mogen ons de woorden van Jezus uit ECIW herinneren, waarin hij stelt dat er ten diepste maar één (schijnbaar) probleem is met één oplossing. Tegelijk kan het voorlopig behulpzamer zijn om kleine stapjes te zetten en geduldig het gesprek aan te gaan. Dat is de paradox: soms zijn er veel woorden nodig om uit te leggen dat het eigenlijk allemaal heel eenvoudig is—dat we veilig zijn in de armen van liefde.

Christenen worstelen al eeuwen met deze vraag. Ik herinner me dat een voorganger in een kerk waar ik vroeger kwam, wees op de vrije wil die God aan de mens gegeven heeft. Wat zou het immers voorstellen indien Hij mensen zo gemaakt zou hebben dat ze alleen maar voor Hem konden kiezen en niet tegen Hem? Nee, de mens zou ook moeten kunnen kiezen voor ik-gericht en zondig gedrag. Met deze verklaring kom je er echter niet. Er gebeuren bijvoorbeeld natuurrampen die los staan van de mens en waarbij schuldeloze slachtoffers vallen. Dus dan moet je al stellen dat door de zondeval van de mens, door zijn keuze zich van God af te wenden, de hele schepping vervloekt is.

De gnostici hadden een andere verklaring. Volgens veel gnostische teksten is de schepping niet gemaakt door de volledig goede en liefdevolle God, maar door de Demiurg: een lagere, onvolmaakte scheppermacht die de materiële wereld gevormd zou hebben. In zulke verhalen is dat geen “tweede God” naast de hoogste God, maar een afgeleide macht, voortgekomen uit een ontsporing of vergissing in het goddelijke rijk. Soms wordt die Demiurg zelfs vereenzelvigd met de God van het Oude Testament: niet per se kwaad uit sadisme, maar beperkt, blind voor het hogere, en daardoor in staat een wereld voort te brengen die zo wringt. Maar ja: hiermee blijft de ‘grote baas’ natuurlijk ook niet echt buiten schot. Het opvoeren van de Demiurg als onvolwassen schepper loopt tegen hetzelfde probleem aan als alle ellende in de schoenen van de duivel schuiven: God laat dit kennelijk gebeuren.

Carl Jung maakt van het hele gebeuren, inclusief de Demiurg, een intrapsychisch gebeuren (alles speelt zich in onze psyche af), maar hij lijkt daarbij—althans zoals ik hem lees—in “Antwoord op Job” ook een stevige theologische/morele positie in te nemen. Hij zet Job en God tegenover elkaar en suggereert dat Job moreel helderder ziet dan de Demiurg-achtige Jahweh die hij daar bespreekt: wispelturig, grillig en vooral gericht op macht. Dat sluit overigens aan bij hoe veel lezers de God in delen van het Oude Testament ervaren: als een stamgod met een kort lontje en harde ingrepen.

De analyse door Jung van de Bijbelse God is overigens wel zeer de moeite waard, zeker waar hij de strijd tussen Jezus en de duivel ziet als het doorzien van ego-krachten (verbeeld in de verzoekingen) door het hogere Zelf (verbeeld door Jezus). Een ander, lastiger aspect is dat Jung lijkt te suggereren dat er in het godsbeeld zelf een ontwikkeling plaatsvindt: alsof God, door de incarnatie in Christus en het lijden, op een nieuwe manier geconfronteerd wordt met de menselijke kant van zijn almacht—en daarmee met wat Job (en de mens) ondergaat.

Als je dan een beetje uitzoomt, zie je dat God in zo’n lezing het domein van tijd en ruimte bijna nodig lijkt te hebben om een soort ‘proces’ te doorlopen. Daarmee ontstaat er een lastig te begrijpen verhouding tussen een tijdloos domein en de ons bekende werkelijkheid.

De overeenkomsten met de metafysica van Een Cursus in Wonderen zijn groot. Als je, in de geest van de Cursus (parafraserend), de Demiurg in Jung’s intrapsychische visie laat overeenkomen met ‘de Zoon van God’ die een nietig idee serieus nam in plaats van erom te lachen, dan ben je er al bijna. Door vervolgens de Zoon van God verantwoordelijk te maken voor de ervaren ellende en hem—via vergevingsoefeningen binnen tijd en ruimte—gelouterd te laten terugkeren naar God, blijft God zelf netjes in de luwte.

Of toch niet helemaal? Want ook dan blijft de vraag hangen hoe iets dat uit een feilloze Vader voortkomt überhaupt ‘de mogelijkheid’ heeft om de mist in te gaan. Maar ook hier komt de Cursus met een antwoord dat (zeker in de metafysische laag) radicaal is: wat wij als ellende ervaren is uiteindelijk niet de werkelijkheid zelf, maar iets droom-achtigs—een vergissing in waarneming. In die lijn wordt de vraag waar het ego “vandaan komt” soms neergezet als een categorie-fout: alsof je vraagt naar de oorsprong van iets wat, strikt genomen, geen echte status heeft. Het antwoord is dan niet een historische verklaring, maar eerder: het is niet wat het lijkt.

Wat moeten we met al deze verhalen die ik hier ruw en vermoedelijk niet al te nauwkeurig heb geschetst? Ik zie ze als aardige bespiegelingen van een verstand dat de wereld ziet als een puzzeltje dat opgelost moet worden. Dat gaat niet lukken, en ik ken mensen die daar jarenlang hun hersenen op kraken. Het is ook niet wat Een Cursus in Wonderen centraal stelt. De Cursus zegt (in de bekende formulering) dat een universele theologie onmogelijk is, maar dat een universele ervaring wél mogelijk en zelfs noodzakelijk is. Hij komt ons gewoon tegemoet in de wereld zoals wij die kennen, of we die wereld nu zien als echt of als een droom. De uitnodiging is om juist met onze percepties van de wereld aan de slag te gaan: heel pragmatisch. Laat het (voor)oordeel eens achterwege en kijk met een liefdevolle, vergevingsgezinde blik om je heen—en merk op wat er in je binnenste verandert. Zo simpel. Pas dan kunnen we ervaren wat in de Bijbel wordt aangeduid als: “een vrede die alle verstand te boven gaat”. En dat in deze wereld!

De boeken van Krishnamurti vormden voor mij de eerste introductie tot wat ik gemakshalve aanduid als de non-duale visie. Dat ging niet zonder slag of stoot, en zijn boeken brachten me eerder meer gespannenheid dan de felbegeerde verlichting. Pas vele jaren later ontstond er een soort gevoel voor de staat van bewustzijn van waaruit en waarover Krishnamurti sprak. Hoe ontstaat zo’n gevoel eigenlijk, en kun je iets van dat gevoel—of misschien beter: “inzicht”—overdragen op medezoekers?

Bij het nadenken hierover loop ik direct tegen een paradox aan. Die laat zich ongeveer als volgt omschrijven: door veel te lezen, na te denken en te zoeken heb ik ontdekt dat veel lezen, nadenken en zoeken “mij” niet verder helpen. Sterker nog: zodra deze activiteiten zich voordoen, wordt een denkbeeldige zoeker geboren, voor wie het motto geldt dat Jezus in Een Cursus in Wonderen (ECIW) aan het ego toeschrijft: “zoek en vind niet”.

Ik noemde dit hierboven een gevoel en een inzicht, met het gevaar dat ik vastgepind word op die woorden. Want meteen kan de vraag opkomen wie dan degene is die dit voelt, of wie dit inzicht ontvangt. Het blijft dus behelpen met woorden—vooral als we, jawel, erover gaan nadenken.

In de ontmoeting met broeders en zusters is het fijn als je merkt dat zij herkennen waar je op doelt, ondanks je gestamel en je niet-waterdichte redeneringen. Zij “voelen” ook die diepe grond van waaruit de zoeker en zijn zoektocht opduiken. Het is één ding om verstandelijk te begrijpen dat de actie van het zoeken de oorzaak is van onrust; het is iets anders om dit proces gevoelsmatig door te krijgen. Dan ontstaat er ook benul van het begrip “tijd”. De geboorte van de zoeker en de zoektocht is immers synoniem aan de geboorte van een tijdsgevoel.

Aanvankelijk kan dit inzicht gepaard gaan met een gevoel van speciaalheid en superioriteit. Zo van: “ik zie dit, maar de ander nog niet”, ofwel: “ik ben ontwaakt”. Maar als je opnieuw goed oplet—“als een havik”, zou Krishnamurti zeggen—dan zie je dat met het opkomen van die gedachte een spiritueel ego geboren wordt. Opnieuw is er sprake van een paradox.

Want dit gevoel, of dit inzicht, is geen verdienste en ook niet iets dat je door hard werk gevonden hebt. Tegelijk vergt het wel het soort gepassioneerdheid waar Krishnamurti over spreekt. Maar die diepe belangstelling, die ene hoofdvraag van je leven, ervaar je eenvoudigweg—en dat heeft niets met verdienste te maken.

Omdat dit samenhangt met een gevoel van innerlijke vrede en dankbaarheid, wil je het delen met je broeders en zusters. Dat delen komt voort uit liefde, maar kan ook weer gekaapt worden door het ego: zodra je denkt dat jij iets hebt bereikt wat anderen nog niet hebben bereikt.

De remedie hiertegen is de doorgaande herkenning van de neiging om verschillen te zien. Daarvoor is dezelfde fijngevoeligheid nodig als bij het zien van het ontstaan van de rusteloze zoeker-dynamiek in de geest. Als ik me inbeeld dat ik iets gevonden heb en de ander niet, ontstaat dezelfde rusteloosheid: mijn poging wordt dan om iets te bereiken, namelijk het implanteren van inzicht in mijn broeder of zuster. Er is echter geen statisch inzicht dat ik te vergeven heb.

Sommigen verkiezen te zwijgen. In Een Cursus van Liefde spreekt Jezus over de weg van Maria. Dit zwijgen is geen passiviteit: het verankert openheid en liefde in de wereld. Anderen gaan een meer rusteloze weg, de weg van Jezus. Zij proberen te spreken, worden verkeerd verstaan en beschuldigd van hoogmoed. Maar ook die scheiding is kunstmatig: niet iets dat door iemand gekozen of verkozen wordt. Het gebeurt vanzelf.

Waar ik stamelend naar woorden zoek, spreekt onze broeder Jezus helderder taal, bijvoorbeeld in de werkboekles van vandaag (les 110). Het zijn woorden die zich laten drinken als een goed glas wijn:

“11. We zullen de hele dag door aan Hem denken met een dankbaar hart en liefdevolle gedachten voor allen die we vandaag ontmoeten. Want dat is de manier waarop we ons Hem herinneren. En we zeggen, opdat we herinnerd zullen worden aan Zijn Zoon, ons heilige Zelf, de Christus in ieder van ons:

Ik ben zoals God mij geschapen heeft.

Laten we deze waarheid verkondigen zo vaak we kunnen. Dit is het Woord van God dat jou vrijmaakt. Dit is de sleutel die de poort van de Hemel opent en jou binnenlaat in de vrede van God en Zijn eeuwigheid.”

Het valt me op hoe ongelofelijk uitgebalanceerd de tekst is die Jezus ooit als Een Cursus in Wonderen (ECIW) dicteerde aan Helen Schucman, maar ook hoe snel die precaire balans verstoord kan raken als exegeten van de cursus bepaalde accenten gaan leggen. Uitleg of toelichting is dikwijls bedoeld om een eenzijdige lezing van ECIW te corrigeren, maar zo’n correctie kan de balans laten schommelen en onrust geven. Dit klinkt als een vaag verhaal, dus laat me het concreter maken.

Als je de wonderprincipes uit het eerste hoofdstuk van ECIW goed leest, kun je twee aspecten van het wonder onderscheiden. Ik zeg er meteen bij dat deze aspecten eigenlijk één geheel vormen; maar volg me, als je wilt, even in deze gedachtegang.

Het ene wonderaspect betreft als het ware ons verstand. Ons verstand gelooft in onderscheid, in oordelen en zelfs in veroordelen. Het wonder bestaat in dit geval uit de correctie van onze perceptie. Dan stellen we dat het onderscheid tussen onszelf en God, en tussen de kinderen van God onderling, niet echt is. Er bestaan geen echte grenzen; er is eenheid.

Het andere wonderaspect betreft als het ware ons hart. Het wonder bestaat in dit geval uit het openen van ons hart voor God en voor onze medemens. ECIW stelt dat elke uiting van liefde een wonder is.

De werkwijze van de cursus is niet ingewikkeld om uit te leggen: geloof niet in grenzen en laat je liefde stromen. Als je dit doet, merk je langs natuurlijke weg de waarheid op van de werkboekles van vandaag (les 108): “Geven en ontvangen zijn in waarheid één”.

Omdat wij als Zoonschap een heerlijke eenheid vormen, geldt het wonderlijke principe dat in deze les genoemd wordt: “Ik zal ontvangen wat ik nu geef”. Jezus kent ons in ECIW door en door en weet dat we nogal ik-gericht kunnen zijn. Daarom zegt hij even verderop:

“Aan ieder bied ik stilte aan. Aan ieder bied ik innerlijke vrede aan. Aan ieder bied ik zachtmoedigheid aan”.

Hierin zie ik een prachtige waarschuwing tegen bovenmatige ik-gerichtheid. Jezus benadrukt hiermee die hartcomponent van het wonder: het liefdevol openen van je hart voor je naasten.

Gisteren schreef ik daarom over een lezing die, in mijn beleving, soms wat sterk de nadruk legt op het bereiken van eigen innerlijke vrede. In dat kader hoor je wel eens de scherpe formulering: “er zijn geen anderen”, bedoeld om te voorkomen dat we onze medemens als losstaand van onszelf zien. Ook klinkt er soms een waarschuwing tegen het “lief doen” vanuit een soort opgelegd moreel geweten: “hoed u voor de weldoeners”. Vanuit zo’n uitgesproken eenheidsperspectief kun je de aandacht vooral richten op het eigen innerlijk.

Maar mijn reactie op een eenzijdige nadruk op innerlijke vrede kan ook verkeerd opgevat worden, alsof ik iets tegen innerlijke vrede heb. Nee; ik wil—vermoedelijk net als wie dit zo benadrukt—juist eenzijdigheid voorkomen. Het is niet handig om te denken dat anderen los staan van jezelf en dat je jezelf als het ware moet opofferen voor anderen. Maar het is ook niet handig om te denken dat er geen anderen zijn en dat het alleen om jezelf draait.

Niet alleen in de betekenis van het wonder zit dat mooie, dubbele aspect verborgen. Het klinkt ook door in “mijn functie en mijn geluk zijn één”. Het woord functie suggereert een actief principe, een soort uitreiken naar onze broeders en zusters, ofwel dat openen van ons hart. En dan blijkt dat geven en ontvangen één zijn en dat we hier gelukkig van worden. Het zit zo mooi in elkaar.

Het wordt ook prachtig verwoord in Een Cursus van Liefde (ECvL), waar Jezus spreekt over heelheid van hoofd en hart, kortweg “heelheid-van-hart”. Hij stelt dat hij slechts tijdelijk en om didactische redenen onderscheid maakt tussen ‘mind’ en hart. Net zoals in het wonder de correctie van perceptie en het stromen van liefde één geheel, één proces, vormen, zo geldt dat ook voor mind en hart.

Omdat wij wezens zijn die menen te leven in ruimte en tijd, kunnen we onszelf ook verwarren door te denken in termen van “eerst dit en dan dat”. We zeggen dan dat we eerst van onszelf moeten leren houden, omdat we anders niet van anderen kunnen houden. Maar ook het omgekeerde gebeurt: we denken dat we ons moeten wegcijferen voor anderen om ons goed te kunnen voelen. Noch zelfliefde, noch naastenliefde zijn natuurlijk fout; we maken het onszelf slechts lastig als we uitsluitend of het ene of het andere gaan najagen.

Ik wil geen nieuwe slogan lanceren maar voor mezelf gebruik ik de eenvoudige zin die ik eerder gaf: Geloof niet in grenzen en laat je liefde stromen. Misschien kan het nog korter: Open je hart.

Binnen het pad van Een Cursus in Wonderen (ECIW) en Een Cursus van Liefde (ECvL) leeft een stille spanning die veel studenten vroeg of laat beginnen te voelen. Het is geen openlijk conflict, maar eerder een subtiele verschuiving in nadruk: tussen het helder doorzien van illusie en het warm, levend ervaren van liefde. Tussen het stille werk in de denkgeest en de voelbare werkelijkheid van relatie.

De weg van ECIW heeft voor velen een enorme bevrijdende kracht. Het leert om niet langer gevangen te blijven in de verhalen van het ego, om te herkennen dat wat zo werkelijk leek, in feite een interpretatie is. Die helderheid kan een diepe innerlijke vrede brengen. En toch… kan er op een bepaald moment iets gaan ontbreken. Alsof de wereld wel stiller wordt, maar ook iets leger. Alsof de ander minder een levende aanwezigheid is en meer een spiegel binnen het eigen leerproces.

Daar raakt ECvL, en eigenlijk ook de oorspronkelijke boodschap van Jezus, een andere toon. Hier wordt liefde niet benaderd als iets dat vanzelf overblijft wanneer alle illusies zijn opgelost, maar als iets dat nu al wil stromen. Niet als een eindpunt, maar als een begin. Liefde als beweging, als betrokkenheid, als een stille maar onmiskenbare drang om de ander werkelijk te zien en te erkennen.

De bekende uitspraak dat liefde niet te onderwijzen is, krijgt in dat licht een andere kleur. Het is geen reden om er minder over te spreken of haar naar de achtergrond te schuiven. Het wijst er juist op dat liefde niet gevangen kan worden in woorden, maar alleen gekend kan worden in ervaring. Niet als theorie, maar als iets dat gebeurt — in een blik, een gebaar, een bereidheid om niet terug te trekken.

Wat daarbij zichtbaar wordt, is dat innerlijke vrede niet altijd hetzelfde is als liefde. Soms kan het pad van correctie leiden tot een soort neutraliteit: de scherpe randjes verdwijnen, de conflicten lossen op, maar er is nog geen echte warmte. Geen echte ontmoeting. Alsof er wel rust is, maar nog geen leven. En ergens voelt iedere student dat dit niet het eindpunt kan zijn.

Want de natuur van het Zijn is niet neutraal. Zij is levend, stromend, verbindend.

Daar komt ook het wonder in een nieuw licht te staan. Het is niet alleen een innerlijke verschuiving van angst naar liefde, maar tegelijk een beweging die zichtbaar wordt tussen mensen. Een moment waarin scheiding even wijkt en iets van eenheid wordt gevoeld. Binnen en buiten blijken daarin geen twee verschillende processen te zijn, maar één en dezelfde beweging. Waar de waarneming werkelijk wordt gecorrigeerd, begint liefde vanzelf te stromen. En waar liefde werkelijk wordt toegelaten, wordt de waarneming helder.

Voor studenten van ECIW en ECvL ligt hier misschien geen keuze, maar een uitnodiging. Niet om te kiezen tussen helderheid en liefde, maar om te ontdekken dat ze elkaar nodig hebben. Dat inzicht zonder liefde leeg kan worden, en liefde zonder helderheid blind. Maar samen vormen ze iets heel anders: een levende ervaring waarin vrede niet stil blijft staan, maar zich uitdrukt.

Misschien wordt het pad pas werkelijk volledig wanneer de stilte van inzicht weer overgaat in de beweging van het hart. Wanneer zien en liefhebben niet langer twee stappen zijn, maar één en dezelfde werkelijkheid.

Het lijkt me goed om als cursus-student op te blijven letten of je wat je uit of over de cursus leest en hoort nu echt uit eigen ervaring kan onderschrijven, of dat je het op gezag aanneemt. Dat geldt zowel voor de tekst van ECIW zelf als voor de interpretatie door cursusleraren.

Je kunt bijvoorbeeld de metafysica van ECIW logisch en overtuigend vinden klinken zonder dat je de waarheid ervan uit eigen ervaring kan bevestigen. Laat ik eens wat voorbeelden noemen:

• Ik ben geen lichaam maar (denk)geest
• Ik ben onsterfelijk
• Ik ben Goddelijk
• Alles is één; er zijn geen anderen.
• Alles is mijn projectie.
• Ik kan alleen mezelf kruisigen.

En zo kan ik nog wel even doorgaan.

Voordat je het weet kan een nieuw geloof geboren worden met de daarbij behorende dogma’s. Als je ongemerkt een nieuwe gelovige bent geworden, kun je wat knorrig reageren op mensen die het anders zien dan jij. Als iemand een pijnlijke ziekte heeft en zich wanhopig afvraagt waarom nu juist hij (of zij) de pech heeft hiermee te moeten worstelen, dan is het niet zo behulpzaam om plompverloren te verkondigen dat men niet het lichaam is en dat de ziekte een vorm van zelfbestraffing is vanwege een opgekropt schuldgevoel.

Misschien vind je het vreemd dat ik dit zo stel, omdat in genoemde stellingen haast letterlijk sommige werkboeklessen doorklinken. Hoe zit dat dan?

Jezus geeft ons de Werkboeklessen met uitdagende strekking om zelf onze eigen vastgeroeste denkpatronen uit te dagen. Ze vormen een uitnodiging aan hen die bereid zijn ermee aan de slag te gaan. Als we dat doen kunnen we merken dat we iets van de waarheid die ze verkondigen zelf gaan ervaren, als vage glimpen van inzicht. Dit ervaar ik zelf als bemoedigend en verhelderend. We zijn in het dagelijks leven gewend aan de volgorde: “eerst zien en dan geloven” terwijl bij het doen van de werkboeklessen geldt: “eerst geloven en dan zien”, waarbij “geloven” meer het karakter heeft van de lessen in vertrouwen proberen.

Als je dan iets van die diepe waarheden zelf gaat ervaren, dan nog meen ik dat je terughoudend moet zijn in het verkondigen ervan. Als ik voor mezelf spreek dan merk ik dat de correctie van mijn perceptie door deze aan te bieden aan de Heilige Geest en de bereidheid om naar mijn medemens te kijken met een mildere blik, een zachtheid met zich meebrengt waarvoor het woord “innerlijke vrede” van toepassing is. Ik ben geen heilige en niets menselijks is mij vreemd en ik heb nog genoeg vergevingsoefeningen te doen.

Er zijn ECIW-leraren die minder terughoudend zijn in het verkondigen van ECIW-waarheden. Vooral als zo’n leraar een bepaald charisma heeft (bekendheid, vriendelijke blik, oosters gewaad, lang grijs haar en een baard, gezeten op een podium, bos bloemen ernaast et cetera), is het de kunst om dicht bij jezelf te blijven.

Ook hier geldt dat je zijn of haar uitspraken niet hoeft aan te vallen of af te wijzen als je deze nog niet zelf kunt onderschrijven. Het is goed om open en bereidwillig te luisteren, maar dat is wat anders dan goedgelovig.

Ik las een mooi boek van David Hoffmeister en ben hier zeker door geïnspireerd. Maar hij doet in dit boek ook stellige uitspraken die ik niet klakkeloos wil geloven. Het gaat er nu niet om deze hier te behandelen, maar ik zal één voorbeeld noemen om het niet te vaag te houden. Hij neigt erg naar het standpunt dat er één mind is, dat meervoudigheid onzin is en dat er eigenlijk geen anderen zijn. Het is dan ook niet raar dat hij gedrag totaal onbelangrijk vindt en het bereiken van innerlijke vrede van het allergrootste belang.

Wat doen deze uitspraken met mij? Ik merk dat ik in eerste instantie geloof hecht aan deze charismatische en vlot sprekende knuffelbeer. Ook merk ik dat het aanbod van onverstoorbare innerlijke vrede aantrekkelijk is. Maar ik vraag me af of David nu echt 100% ervaren heeft dat alles één mind is en dat er geen anderen zijn. Zou hij echt geen enkel gevoel van individualiteit meer hebben? Of extrapoleert hij een gevoel van toenemende verbondenheid, dat ik zelf ook ervaar, naar een nog niet echt doorleefd toekomstbeeld? En is die complete focus op eigen (!) innerlijke vrede wel zo gezond? Dat voelt voor mij niet pluis. Ja; innerlijke vrede is een fijn gevolg van een zachtere levenshouding, maar juist vanuit verbondenheid met anderen kan de roep om liefde die ik hoor, mij tot handelen, tot gedrag, aanzetten.

Dit is geen oordeel over David Hoffmeister want ik kan niet in zijn mind kijken en ik vind het prachtig hoe hij oproept om ons leven in de handen van de Heilige Geest te leggen. Dat werkt en dat kan ik beamen. Maar het is ook niet goed om hem te verheffen tot goeroe en zondermeer geloof te hechten aan zijn woorden.

Laten we voorzichtig zijn met het klakkeloos aannemen en vervolgens verkondigen van leerstellingen die we (nog) niet zelf doorleefd hebben. En zelfs als we ze wel zelf doorleefd hebben, dan nog vergt het tact om te bepalen of het liefdevol is deze te verkondigen aan een broeder of zuster in nood. Vaak is het handiger om je eigen ervaring te delen dan te proberen een cursus-oneliner op te dringen.

Binnen de wereld van Een Cursus in Wonderen bestaat een subtiele maar diepgaande spanning die iedere serieuze student vroeg of laat zal tegenkomen. Het is geen conflict dat opgelost moet worden, maar eerder een mysterie dat doorvoeld wil worden. Aan de ene kant is er de radicale non-dualiteit die stelt dat er slechts Eén is. Aan de andere kant is er de levende ervaring van relatie, waarin liefde zich uitdrukt tussen ogenschijnlijk afzonderlijke wezens.

Deze spanning komt scherp naar voren in verschillende interpretaties van de metafysica van de Cursus. De ene benadrukt de absolute Eenheid van God en Zijn Zoon; de andere benadrukt de werkelijkheid van het Zoonschap als een veelheid binnen die Eenheid. Maar wat gebeurt er wanneer we deze twee visies niet tegenover elkaar zetten, maar ze beschouwen als twee vensters op dezelfde werkelijkheid?

Een bekende benadering benadrukt dat God één Zoon heeft. De ervaring van veelheid—van afzonderlijke mensen, lichamen, werelden—is een droom, een vergissing in de geest. In deze visie ligt de nadruk op het corrigeren van perceptie en het bereiken van innerlijke vrede door te erkennen dat niets van dit alles werkelijk is gebeurd. Het gevaar schuilt hier niet in de visie zelf, maar in de manier waarop zij kan worden toegepast. Wanneer deze benadering niet diep wordt doorvoeld, kan zij leiden tot een subtiele terugtrekking uit de wereld, een vorm van spiritueel solipsisme waarin de ander zijn betekenis verliest.

Daartegenover staat een benadering die het Zoonschap ziet als een veelheid van Zonen, die samen een collectieve droom ervaren. Hier krijgt de relatie een centrale plaats. De ander wordt niet gezien als een projectie zonder werkelijkheid, maar als een wezen waarin liefde zich kan uitdrukken of als een roep om liefde gehoord kan worden. In deze benadering krijgt het wonder een tastbare dimensie: het is niet alleen een verschuiving in perceptie, maar ook een beweging van liefde in gedachte, woord en daad. Toch ligt hier een ander risico op de loer. Wanneer de ander te sterk als werkelijk afgescheiden wordt ervaren, kan de diepe Eenheid die aan alles ten grondslag ligt uit het zicht verdwijnen.

Wat opvalt, is dat beide benaderingen iets essentieels beschermen. De ene bewaakt de waarheid dat afscheiding nooit werkelijk heeft plaatsgevonden. De andere bewaakt de levende stroom van liefde die alleen in relatie ervaren kan worden. Wanneer één van beide absoluut wordt gemaakt, ontstaat er een vertekening. Maar wanneer ze samen worden gehouden, ontstaat er een diepte die geen van beide alleen kan bieden.

In de meer ervaringsgerichte uitleg van de Cursus wordt deze integratie op een bijzondere manier zichtbaar. Daar wordt de Eenheid niet ontkend, maar juist radicaal bevestigd. Tegelijkertijd wordt benadrukt dat ontwaken niet iets is wat je alleen doet. Je kunt niet wakker worden in isolatie, omdat isolatie juist de illusie is die wordt losgelaten. De ander verschijnt dan niet als een illusie die genegeerd moet worden, maar als de plaats waar God herkend wil worden. Relatie wordt daarmee geen obstakel voor verlichting, maar haar uitdrukkingsvorm.

Misschien helpt een beeld om deze spanning te verzachten. Er wordt wel gezegd dat de mens een druppel is die zich afgescheiden waant van de oceaan, en dat verlichting betekent dat de druppel terugkeert in de zee. Maar dit beeld kan onbedoeld een verlies suggereren—alsof individualiteit oplost in een onpersoonlijke totaliteit. Een subtieler beeld is dat de druppel nooit los is geweest, en dat zij in zichzelf de hele oceaan draagt. Niet als metafoor, maar als werkelijkheid. Zoals een hologram waarin elk deel het geheel bevat. In dat licht is de ander niet een “andere” in de gebruikelijke zin, maar ook geen leeg beeld. Hij is een unieke uitdrukking van het geheel, waarin jij het geheel opnieuw kunt herkennen.

Hier wordt de taal van meervoud en enkelvoud ineens minder problematisch. De Cursus spreekt over “Zonen” omdat wij relatie ervaren. Maar zij wijst tegelijkertijd voorbij die meervoudigheid naar een Eenheid die niet te begrijpen is met het denken. De meervoudsvorm is dan geen concessie aan dualiteit, maar een brug. Niet de eindbestemming, maar de weg ernaartoe.

De vraag is daarom niet welke visie correct is, maar hoe je haar leeft. Gebruik je het idee van Eenheid om je af te sluiten van de ander, of om hem dieper te ontmoeten? Gebruik je het idee van relatie om verbondenheid te ervaren, of om verschillen te bevestigen? In die vragen wordt zichtbaar waar je werkelijk staat.

Misschien komt Een Cursus van Liefde (ECvL) nog dichter bij de ervaring waar het om gaat. In ECvL wordt gesteld dat wij niet alleen in relatie staan, maar dat wij relatie zíjn. Dat is een subtiele maar wezenlijke verschuiving. Het betekent dat er geen tegenstelling meer is tussen Eenheid en veelheid, omdat relatie zelf de uitdrukking van Eenheid is. Niet als abstract principe, maar als levende werkelijkheid.

Wanneer je dat toelaat, verdwijnt de noodzaak om te kiezen tussen metafysische modellen. Dan wordt de vraag niet langer: “Is er één Zoon of zijn er velen?” Maar eerder: “Kan ik in deze ontmoeting de Eenheid herkennen die zich als relatie uitdrukt?” Daar, in die herkenning, verliest de discussie haar scherpte. En begint iets anders—iets wat niet gedacht, maar alleen geleefd kan worden.